محمد مؤمن بن محمد زمان تنكابني
62
تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي )
آنست كه با قدرى اهك مغسول استعمالنمايند وجرم أو را تناول نكنند تا ملول وتملول تا نبول است تا كوب فرفيونست تا عندست عاقرقر حاست تا سمقت ترشى ترنج است تا تينا صقر است تا لسقيس حرفست تا توره اسم فارسي جوز ماثل است تائه اسم هندى نحاس است تال بهندى نقره وبرنج ومس است تاك اسم هندى ورهم است كه چهار دانك ونيم باشد تا دانه بلغة ديلم حب نام است تبن به فارسي كاه نامند ومجموع أو در أول سرد ودرد دويم خشك وجلوس در طبيخ كاه كندم وتعريق ببخارا أو جهة رفع آزاريكه از برودت هوا وبرف بهم رسيده باشد ومحلل أو رام وشستن بدن بطيخ أو جهة رفع سستى نافع وبشره را شبيه ببشره مريض مىسازد وضماد خاكستر أو با نيموزن أو نمك وقدري سركه جهة قروح ساق نافع وكاه جو مبرد وجهة افتراش محرورين مفيد وبخور كاه باقلى جهة حفظ شكوفهاى درخت از سقوط مؤثر است وبالخاصية مجموع كاه مضر عصب است وخوابيدن برروى أو بغايت مضر وعرق كاه وكل كه بجاى آب كلاب كرده باشند بغايت مقوى دل ودماغ وجهة رفع غشى وضعف مجرورين بغايت نافع است تبر ذهب است تبن مكة اذخر است تترى بهندى سماق است تج بهندى دار چينى است تخم كاجيره وتخم كافشه قرطم است بلغة فارسي تخم ترشه به فارسي بزر حماض است تخ به عربى خمير ترشست تخم كرفس كوهى فارسي فطر اساليونست تخم كاج فارسي حب الصنوبر صغار است تخم مرغ فارسي بيض است تخمك خيبري فارسي زراو شانست تخم زردك برى دو قواست تخم كبت به فارسي شاه دانج است تخم زرداب به فارسي ثو مونست تخم نيلوفر به فارسي حب النيل است تخم كريخه باقلى مصريست تذرج معرب از تذر وفارسى است وبتركى قرقاول ودر تنكابن ومازندران تو رنگ نامند در ودويم كرم ودراول خشك وبغايت لطيف وسريع الهضم ومولد خون صالح ومقوى فهم ودماغ ورافع وسواس واكتحال زهره وخون أو جهة بياض ونزول آب وذرو استخوان أو جهة رفع قروح مجرب وطلاى سركين أو جهة بهق وبرص وگلف أو اصلاح بشرهء زنان حامله نافع وسعوط زهرهء أو مفتح سدهء دماغى ودر رفع نسيان مفيد واكثار أو مصدع ومولد مره الصفرا در محرورين ومصلحش سكنجبين است تذا بهندى اسم جراد است تذر وبه فارسي تدرج است ترمس به فارسي باقلى مصرى نامند واز باقلى كوچكتر وسفيد واندك فرو رفته ومايل بزردى وبرى أو زيره تر وزردتر وتلختر در دويم گرم ودر آخر آن خشك وبستانى در آخر أول گرم است مدر بول وحيض وجالى ومفتح ومحلل ومسقط جنين وكشندهء اقسام كرم شكم وضماد أو جهة بهق وسعفه وبثور وجرب وقروح خبيثه وخنازير واو رام صلبه وجذب ستم هوام وآكله ونار فارسي وتضميه پختهء أو با سركه وعسل جهة عرق النساو ورك وآثار ضربه وسقطه وبا آرد جو وآب وسركه جهة تسكين أوجاع حاره ومطبوخ أو در سركه وآب خاكستر جهة أو رام بارده وتهجج بلغمى ومفاصل وباقلمونيا جهة ثاليل وبروز مقعد وشقاق أو وقطع دانهء بواسير وآب طبيخ أو با حنظل قاتل كيك وپشه ومجربست وغسل بشره با وباعث سرخى لون وثقيهء أو ساخ ومصلح أحوال موى وخوردن أو صباح ومساجهة قوة باصره وقطع صداع مزمن وأمان از نزول آب وبا عسل جهة ضيق النفس وسرفهء مزمن واستسقأ وتقوية سپرز ومثانه ورفع حصاه وحموال أو با مر ساقط جنين واكثار أو باعث زردى رخسار وردى الغذا ودير هضم است ومصلحش شيرينيها وقدر شربتش با ادويه از سه درهم تا پنج درهم ومفرد أو تا پنج مثقال وبدلش در جلاى روى ده وزن أو باقلى وتخم خربزه ودر دفع كرم بوزن أو درمنهء تركى ودر ساير افعال افسنتين است ومشهور است كه چون نرمس را مقشر كرده در ظرف مس با شير بقدر پوشيدن أو بجوشانند تا شير را جذب كند پس با دو وزن أو روغن گاو بجوشانند تا منعقد كردد وبهمان گرمى بركنج ران ضماد كنند اسهال صفرا نمايد وبر بالاى ناف اسهال سودا وبر وركين وتهيگاه اسهال بلغم كند وهرگاه موضعرا به آب سرد بشويند قطع اسهال شود وترمسن برى در جميع افعال قويتر از بستانيست تربد بيخيست ظاهر سياه وباطن سفيد ومجوف ومنبت أو حوالي خراسان وهند ونبات أو ساق دار وبرگش شبيه به برگ لوبيا وأطراف أو مخدر وگلش آسمان جوني وثمرش مثل لسان العصافير وهر چه اندرونش سياه باشد مثل خربق ستم است وزرد أو نيز بد است وبهترين أو سفيد وسبك وصمغ دار است در أول سيم گرم ودر آخر آن خشك ومسهل بلغم ورطوبات رفيقه وبا زنجبيل قالع بلغم غليظ ولزج از عمق بدن ومنقى معده ورحم ومفتح شده ومنقى دماغ از بلغم وجهة عرق النساء وأمثال أو وفالج وسرفهء كه بمشاركت رطوبات معده باشد وبا هليلهء كابلى وأمثال أو جهة ماليخوليا وجنون وصرع وبا تخم كتابن وروغن بادام جهة سعال مزمن ودرد سينه نافع ومضر امعأ ومجفف اعضأ ومغثى ومكرب ومصلحش خراشيدن پوست سياه أو با روغن بادام وپسته چرب وبا كتيرا استعمالنمودن وقدر شربتش از جرم أو تا سه درهم ودر مطبوخ أو تا پنج درهم وبدلش پوست ريشهء توتست بوزن أو ودربعضى امزجه غاريقون ودر غير معاجين مبالغه در كوبيدن أو نبايد كره ترنجبين شب نيست كه بر خار مسمى بحاج منعقد ميكردد وشيرين ودر أول گرم وتر وجالى تر از شكر وملين طبع ومصلح صفرا ومحرك به والطف از